(door Frank Merritt, CWI)
Wat vertellen we onze kinderen? Protesten bij het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten op de dag dat Roe v. Wade werd teruggedraaid.
“Als Trump op het stembiljet staat, winnen ze,” zei de Amerikaanse president in augustus tegen Fox News. Maar de Republikeinen leden een verpletterende nederlaag bij de tussentijdse verkiezingen, ondanks Trumps smeekbeden om niet te vergeten dat hij op het stembiljet stond. Of beter gezegd: velen stemden juist tegen de Republikeinen vanwege Trump, de stijgende prijzen, de geur van corruptie en woekerwinsten rondom het Witte Huis, en de oorlog tegen Iran.
Voorlopige cijfers wijzen erop dat er minstens 124 miljoen mensen hebben gestemd, 12 miljoen meer dan bij de tussentijdse verkiezingen van 2022, maar in sommige staten worden de per post ingezonden stemmen nog geteld. De New York Times schat dat de Democraten hun grootste stijging in het aantal stemmen voor het Huis van Afgevaardigden op nationaal niveau hebben geboekt sinds het Watergate-tijdperk. Een toename van het aantal geregistreerde kiezers kan betekenen dat het opkomstpercentage dit jaar lager ligt dan in 2022 en 2018. Niettemin weerspiegelen de hogere cijfers de anti-Trump-stemming die het land op zijn kop zette, terwijl het waarschijnlijk is dat een aanzienlijk aantal voormalige Trump-stemmers deze keer niet heeft gestemd.
De dag na de verkiezingen, terwijl hij de enorme, dure balzaal die hij aan het bouwen is bekeek en erover sprak, klaagde Trump dat mensen niet beseften dat de stijging van de brandstofprijzen als gevolg van de aanval op Iran de moeite waard was. Dit kwam, zo betoogde Trump, omdat de Iraniërs anders kernwapens zouden ontwikkelen die Washington, D.C., en alles wat hij in die stad aan het bouwen en restaureren was, zouden kunnen vernietigen.
De Democraten – van wie de meeste commentatoren verwachtten dat ze het Huis van Afgevaardigden zouden winnen, maar niet met zo’n grote meerderheid, en mogelijk niet de Senaat – wisten zeven zetels te veroveren en daarmee de Senaat te winnen. Er worden nog steeds krappe uitslagen geteld in Mississippi en Alaska, staten die al decennialang ‘rood’ (Republikeins) waren, maar waar de Democratische ‘blauwe golf’ diep is doorgedrongen. Ze hebben vijf gouverneursposten veroverd, allemaal in staten die Trump in 2024 had gewonnen.
Steun voor socialisme – klap voor rechts-populisme
Maar het ging niet alleen om verzet tegen Trump en zijn beleid. De verkiezingsuitslag weerspiegelde ook, in beperkte mate, de groeiende steun voor het idee van socialisme, met name, maar niet uitsluitend, onder Gen Z. Er zitten nu zeven zelfverklaarde socialisten in het Huis van Afgevaardigden die hun positie zouden moeten gebruiken om campagne te voeren tegen het kapitalisme, voor socialistisch beleid en om te helpen bij het opbouwen van een echte socialistische beweging.
De nederlaag van Trump is ook een zware klap voor het rechts-populisme wereldwijd. Deze volgt onmiddellijk op de nederlaag van Trumps bondgenoten Belisario in Brazilië en Vu?i? in Servië, naast de eerdere nederlaag van Orbán in Hongarije. Er heerst een groeiende stemming onder bevolkingen van verzet tegen rechts, tegen de toenemende rijkdom van de rijken terwijl de levensstandaard stagneert of daalt, en tegen corruptie. Veel leiders van rechts-populistische partijen in Europa die meeliftten op het Trumpisme, proberen zich nu ervan te distantiëren. In Duitsland zei René Aust, een vooraanstaand AfD-lid van het Europees Parlement: “Het bedrijfsvijandige douanebeleid schaadt iedereen, de oorlog met Iran schaadt iedereen“ (Table-Briefings, Berlijn, 4 november 2026). Een andere AfD-leider, Klemanz, verklaarde: “Als Texas blauw kleurt, moet je beseffen dat mensen zich door Trump in de steek gelaten voelen“ (Table-Briefings, Berlijn, 4 november 2026).
Stel geen vertrouwen in de Democraten
Veel mensen uit de arbeiders- en middenklasse en jongeren, zowel in de VS als internationaal, zullen dit vieren. Hoewel het CWI de afwijzing van rechts-populisme toejuicht, evenals de gedeeltelijke uiting van woede die deze uitslag vertegenwoordigt tegen de kapitalistische crisis van de kosten van levensonderhoud, corruptie, de machtsuitbreiding van de bazen van de grote techbedrijven en de onderdrukkende en gewelddadige verdeeldheid die door het Trumpisme wordt aangewakkerd, waarschuwen wij duidelijk en krachtig dat er geen vertrouwen kan worden gesteld in de liberaal-kapitalistische leiding en machinerie van de Democratische Partij om aan de verwachtingen van de miljoenen kiezers te voldoen. Echte verandering voor arbeiders en jongeren kan alleen tot stand komen door onafhankelijke massastrijd, niet alleen tegen het trumpisme maar ook tegen de door het bedrijfsleven gedomineerde leiding van de Democratische Partij, die in wezen hetzelfde systeem ondersteunt.
Kandidaten van de Democratische Partij spraken tijdens de campagne over ‘dark money,, verwijzend naar figuren als Elon Musk, die honderden miljoenen dollars in kansloze kandidaten pompte. Er werd maar liefst 12 miljard dollar uitgegeven aan de verkiezingen. Maar ook de Democraten nemen geld aan van miljardairs en bedrijven, zoals Bloomberg, die zijn 80 miljoen dollar aan donaties aan de Democraten in de laatste dagen nog eens met 36 miljoen dollar aanvulde. Geen wonder dat de aandelen op Wall Street na de uitslag een opleving kenden: de kapitalisten hebben het volste vertrouwen in de Democratische leiders.
Beide partijen worden nu geconfronteerd met potentiële crises die voortvloeien uit deze verkiezingen en uit het feit dat de campagne nu al begint om het presidentskandidaatschap te veroveren en vervolgens het presidentschap zelf in 2028. De Republikeinen krijgen te maken met een strijd over wie de partij en haar campagnefondsen beheerst, zowel binnen als buiten de partij, naast de politieke gevolgen van de nederlaag.
Burgeroorlog bij Republikeinen
Vóór de uitslag sprak Steve Bannon, een architect van de MAGA-beweging, over een naderende burgeroorlog binnen de GOP (Financial Times, 2 november 2026, Alex Rogers). In de ‘lame duck’-periode, voordat het Congres wordt beëdigd en voordat de voorverkiezingen voor 2028 van start gaan, staan ‘monstergevechten’ op het punt te beginnen over het schuldenplafond, de begrotingswet, de oorlog met Iran en de regelgeving rond kunstmatige intelligentie. Vicepresident JD Vance was de eerste die brak met zijn trouw aan Trump, met een eigen warrige post op sociale media waarin hij zei dat de kiezers van de GOP/MAGA-coalitie weliswaar waren komen opdagen, maar op de Democraten hadden gestemd. Zijn ongemakkelijke acceptatie van de oorlog is nu uitgegroeid tot openlijke oppositie tegen de partij: “Als je graag wilt beweren dat het de moeite waard was, dat het de moeite waard was om de Senaat voor de komende zes jaar te verliezen, doe dat dan maar.”
Bannon wil ook een ‘America First’-verdediging tegen andere elementen binnen de Republikeinse Partij die een einde aan MAGA willen maken: “De donorklasse en de apparatsjiks, ook op staatsniveau, willen hun partij terug.” De vertrekkende gouverneur van Florida, Ron DeSantis, heeft zich opnieuw tegen de regering-Trump gekeerd. Hij pleit voor de vrijgave van de Epstein-dossiers en een verbod op aandelenhandel door congresleden, en zegt dat deze verkiezingen voor de partij een ‘bijna-uitstervingsgebeurtenis’ waren. De strijd om de macht zou wel eens zeer hevig kunnen worden, vooral omdat pogingen om de partij terug te winnen voor de mainstream-kapitalisten leiden tot confrontaties met de populisten.
Democraten zullen terughoudend zijn
Trump heeft beweerd dat hij nu ‘Mr. Veto’ kan zijn en nieuwe wetten kan blokkeren met zijn persoonlijke vetorecht, dat alleen kan worden terzijde geschoven door een tweederde meerderheid in beide kamers van het Congres.
Hoe gaan de Democraten dan de beloften nakomen die hun partijleiders, Hakeem Jeffries en Chuck Schumer, hebben gedaan, die zeiden: ‘Amerika is terug!’ – waarbij ze beloofden de prijzen te verlagen en Amerika betaalbaarder te maken? Ze beweren ook dat ze geen extra financiering zullen goedkeuren voor de oorlog tegen Iran en het harde immigratiebeleid als Trump zijn presidentiële uitvoerende bevoegdheden uitoefent. Er zijn plannen geopperd om sectoren die bij Trump hebben gelobbyd, waaronder de fossiele brandstoffenindustrie en de AI-sector, juridisch aan te vechten en te reguleren. Hoewel de Democraten nu vetorecht hebben over presidentiële benoemingen en de mogelijkheid hebben om de financiële transacties van de familie Trump en hun zakenpartners te onderzoeken, zullen ze terughoudend zijn om hun positie te gebruiken om een echte volksbeweging tegen corruptie en Trumps gebruik van veto’s te mobiliseren, uit angst dat ze zo’n beweging niet onder controle zouden kunnen houden.
Dit wordt deels gerechtvaardigd door te beweren dat de Republikeinen en MAGA zijn afgestraft, in plaats van dat er sprake was van toegenomen steun voor het daadwerkelijke politieke programma van de Democraten. Maar de roep om iets anders was groot. Zoals Talarico, de winnende Democratische kandidaat voor de Senaat in Texas, zegt: “Er is iets mis in Amerika; mensen uit het hele politieke spectrum snakken naar een ander soort politiek.” De heftige schommelingen sinds 2024 tonen de afbrokkeling van de loyaliteit aan de twee grote partijen en een verlangen naar onafhankelijkheid van politici die in dienst staan van het grootkapitaal. De grootste verschuivingen terug naar de Democraten deden zich voor onder jonge kiezers en Hispanics – precies daar waar Trump in 2024 terrein had gewonnen. Maar er is een groot, en groeiend, verlangen naar verandering; de strijd zal gaan over de richting die deze verandering inslaat, en de Democratische leiders zullen deze binnen kapitalistische grenzen willen houden.
Legitimiteitscrisis voor beide partijen
Er was veel media-aandacht voor het feit dat de Democraten voor het eerst sinds de jaren dertig van de vorige eeuw een zetel in Kansas hebben gewonnen. Natuurlijk zijn de geografische en sociale achterban van de twee partijen in de loop van het Amerikaanse kapitalisme veranderd en verschoven; de Democraten waren ooit veel dominanter in Kansas. In zekere zin kampen beide partijen met een legitimiteitscrisis onder de arbeidersklasse, jongeren en grote delen van de middenklasse, aangezien de ‘Amerikaanse droom, niet langer wordt waargemaakt. Ook demografische veranderingen en verschuivingen komen tot uiting in de verkiezingsuitslagen: de toename van de Spaanstalige bevolking, de liberalisering van steden en een jongere bevolking in staten als Texas en Georgia, investeringen en economische groei, en daardoor een toename van het aantal kiezers in de Sun Belt en een afname en ontvolking in de Rust Belt.
In gebieden die voorheen MAGA-gezind waren, zijn kiezers van de Republikeinen afgestapt vanwege datacenters en de druk op boeren als gevolg van invoerheffingen en prijzen. Musk lijkt de reactie in ieder geval beter te begrijpen dan Trump; toen de uitslagen binnenkwamen, twitterde hij: “Datacenters in de ruimte zien er op dit moment behoorlijk aantrekkelijk uit.”
Als de Democraten niet aan de verwachtingen voldoen, zullen ze wellicht, zoals ze in het verleden ook hebben gedaan, beweren dat hun handen gebonden zijn door Trumps veto’s en filibustering. Er zou dan een terugslag en een verpletterende nederlaag voor hen kunnen volgen, dieper en ingrijpender dan de teleurstellingen na 2018 tijdens Trumps eerste ambtstermijn en tijdens het presidentschap van Biden – wat zelfs al bij de presidentsverkiezingen van 2028 zou kunnen plaatsvinden.
We zien nu al de verschillende stromingen. De maatschappelijke druk in de VS, de verwoestende gevolgen van de stijgende kosten van levensonderhoud voor de arbeiders- en middenklasse, de inflatie en de uitholling van de ziektekostenverzekering en de sociale zekerheid dwongen de Democraten in veel cruciale swing states tot ‘economisch populisme’, in veel gevallen van linkse signatuur. Commentatoren hebben gewezen op een verschuiving ten opzichte van de aanpak in de Harris-campagne van 2024, die zich richtte op identiteitgerelateerde kwesties en het aanvallen van het Trumpisme zonder economische onderbouwing.
Linkser maar kapitalisme niet ter discussie
Deze keer hebben veel Democraten de polarisatie van de rijkdom aangevallen, inclusief het effect van Trumps belastinghervormingen, die ertoe leiden dat de 400 rijkste Amerikaanse families nu lagere belastingtarieven hebben dan de onderste 50% van de Amerikanen. Dit komt bovenop het feit dat het aandeel van gewone werknemers in het Amerikaanse nationaal inkomen is gedaald van 30% in de jaren zestig tot 20% nu. Maar de Democratische leiders zijn voorzichtig om het systeem zelf niet aan te vallen; in het beste geval zijn het linkse populisten die het kapitalisme niet ter discussie stellen, ondanks de groeiende steun voor, of openheid ten opzichte van, ‘socialisme’ binnen de VS.
Abdul El Sayed wist in Michigan met succes racistische aanvallen van Trump en Vance het hoofd te bieden. Zijn campagne heeft van alle verkiezingsraces de meeste aandacht getrokken van radicale kringen en jongeren. Enkele dagen voor de verkiezingen kreeg hij ook te maken met tegenstand vanuit de Democraten binnen zijn staat, toen congreslid Haley Stevens zijn tegenstander steunde vanwege El Sayeds standpunt over Gaza en zijn programma, wat zijn donaties en steun alleen maar deed toenemen. De campagneslogan in Michigan luidde “geld uit de politiek en in jouw zak“, met de nadruk op kwesties als Medicare for All. Toen hem echter werd gevraagd: “Ben je ooit een socialist geweest?“, antwoordde El Sayed: “Nee. Ik ben een kapitalist.” Hetzelfde geldt voor de meeste anderen die ‘links’ praten maar geen socialisten zijn.
Interessant genoeg gebruikte Troy Jackson, die in Maine een gematigde Republikein versloeg, zijn achtergrond in vakbondsorganisatie in zijn retoriek, naast eisen als ‘Medicare for All’. In Texas spraken Talarico en Hinojosa, die respectievelijk een zetel in de Senaat en het gouverneurschap van de staat veroverden, over ‘niet links versus rechts, maar boven versus beneden, en “we moeten dit economische systeem, dat alleen de top 1% ten goede komt, ontmantelen“ (Common Dreams, Johnson, 4 november 2026).
Hoewel links-populisme een trend is onder de Democraten – die sommigen gebruiken om de ontgoochelde en boze kiezers voor zich te winnen, zelfs uit de MAGA-aanhang – is de centristische, bedrijfsvriendelijke partijmachine veel groter en domineert zij het Democratisch apparaat. Bij deze verkiezingen zag ook de Blue Dog Coalition van ‘gematigden’ haar aantal zetels in het Huis met 14 toenemen (New York Times, 5 november 2026).
Hakeem Jeffries, die nu in de liberale pers wordt geprezen als de waarschijnlijke ‘eerste zwarte’ voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, is dan ook een door en door bedrijfsvriendelijke tegenstander van elke poging tot ‘democratisch socialisme’ binnen de partij. Terwijl de verschuiving in de Amerikaanse publieke opinie als gevolg van de oorlog in Gaza ertoe leidde dat veel Democratische kandidaten over elkaar heen vielen om de pro-Israëlische AIPAC-financiering aan te vallen of zich ervan te distantiëren, toonde Jeffries zelf trots zijn steun ervoor.
Vechten of toegeven aan kapitaal
De tegenstellingen binnen de Democraten zullen waarschijnlijk toenemen, vooral tussen de bedrijfsvleugel, die ernaar zal streven de verdergaande eisen in te perken, en degenen in de ‘populistische’ vleugel. De Democraten zullen worden beoordeeld op wat ze daadwerkelijk doen, zowel op het gebied van beleid als in de strijd tegen Trump. Deze druk zal de populisten onvermijdelijk voor de vraag stellen of ze zullen toegeven aan de eisen van het grootkapitaal of dat ze zullen vechten. Dit geldt ook voor leden van de Democratic Socialists of America (DSA) die zich als Democratische kandidaten verkiesbaar hebben gesteld.
Deze aan de DSA gelieerde kandidaten hebben bij velen hoop gewekt door ideeën als universele gezondheidszorg, sociale woningbouw en verzet tegen de genocide in Gaza naar voren te brengen. Een DSA-kandidaat slaagde er in Florida niet in de Republikeinen te verslaan, maar ander lid won de burgemeestersverkiezing in Washington, DC. Het aantal DSA-leden in het Congres is nu opgelopen tot zeven, met zetels in New York, Michigan, Colorado en Pennsylvania. De DSA zou nog een zetel kunnen winnen in Californië en bij de burgemeestersverkiezing in Los Angeles; zij stellen zich allemaal kandidaat, of zijn verkozen, op de kieslijst van de Democratische Partij. De DSA zelf is echter verwikkeld in strijd rond de verantwoordingsplicht van haar kandidaten en vertegenwoordigers en hun relaties met de Democraten, iets wat ook geldt voor Raman, die zojuist de verkiezing voor burgemeester van LA heeft gewonnen.
Ankerpunt voor massabewegingen?
Een echt ‘democratisch-socialistisch’ blok in het Congres zou een belangrijk ankerpunt kunnen vormen in de strijd tegen het trumpisme en de pro-kapitalistische leiding van de Democratische Partij, en bij het mobiliseren van massabewegingen van arbeiders en jongeren op werkplekken, op universiteiten en op straat. De congresleden zouden zich kunnen organiseren om wetsvoorstellen en resoluties in het belang van de arbeidersklasse en de arbeidersbeweging in de wetgevende macht in te dienen, en zo discussie en steun in de samenleving aan te wakkeren. Stel je voor dat je strijdt om het federale minimumloon te verhogen tot 30 dollar per uur, de energiesector in publieke handen te brengen, te strijden voor vakbondsrechten of tegen datacenters, te strijden voor huurcontrole en sociale woningbouw, en je te verzetten tegen oorlog. Zo’n blok zou ook de strijd kunnen leiden om ICE af te schaffen, om commissies van arbeiders en vakbonden op te richten om de prijzen te controleren, en om te strijden tegen de verdeeldheid zaaiende aanvallen op democratische rechten en de onderdrukking door de regering-Trump, zowel nationaal als internationaal.
Dergelijke noodzakelijke stappen zouden echter onmiddellijk een confrontatie ontketenen, niet alleen met Trump maar ook met krachten als de pro-kapitalistische Jeffries en de machinerie van de Democratische Partij. Zijn deze DSA-vertegenwoordigers bereid om dat te doen?
In het verleden waren er socialisten die bereid waren om in opstand te komen. De Socialistische Partij, destijds een onafhankelijke kracht met een basis in de arbeidersklasse, had leiders van zowel de rechter- als de linkervleugel die gevangen werden gezet omdat ze zich verzetten tegen de Eerste Wereldoorlog. Een van de veroordeelden, zelf aan de rechterkant van de partij, werd tweemaal verkozen in het Huis van Afgevaardigden, maar het Huis stemde tweemaal dat hij zijn zetel niet mocht innemen.
Bijna helft van geregistreerde kiezers geen Democraat of Republikein
Maar de nu aanwezige DSA-elementen lijken stevig verankerd te zijn in de strategie om binnen de Democraten te werken, in een tijd waarin bijna de helft van de geregistreerde kiezers ‘onafhankelijk’ of ‘partijloos’ is – iets wat het potentieel aantoont voor een nieuwe partij die het systeem uitdaagt. De arbeidersbeweging en jongeren zouden zich moeten mobiliseren om te eisen dat de DSA een andere koers vaart dan de ‘Squad’ van DSA-Huisleden, waaronder AOC, onder Trump 1.0 en Biden, die samenwerkten met de toenmalige, door Pelosi geleide Democratische Partij en bijvoorbeeld Biden hielpen bij het neerslaan van de nationale spoorwegstaking van 2022 en nalieten zich te verzetten tegen de financiering van Israëls ‘Iron Dome’.
De zwakte van de volksvertegenwoordigers van de DSA en hun huidige standpunt om de Democratische Partij te hervormen, bleek uit de verklaring van de burgemeester van New York, Mamdani, toen de uitslagen binnenkwamen: “We zijn begonnen met het werk om onze partij te transformeren en ervoor te zorgen dat ze weer van de werkende mensen wordt… al te lang wordt politiek in dit land behandeld als een spel: we volgen wie er boven en wie er onder staat, we verdiepen ons in paleisintriges en schuiven de kwesties die de arbeidersklasse aangaan naar de marge.“ Dit zei Mamdani terwijl hij aanwezig was op het overwinningsfeest van Kathy Hochul, de ‘corporate Democrat’ en gouverneur van New York – dezelfde politica die in 2026 de ondermijning van een verpleegstersstaking organiseerde.
Socialistische arbeidersbeweging
Aangezien de Democraten geen werkelijk democratisch geleide politieke partij zijn, is de hoop dat de arbeidersklasse de partij kan overnemen op zijn zachtst gezegd utopisch.
Ondanks deze ‘blauwe golf’ zullen de belangrijkste problemen waarmee de Amerikaanse arbeidersklasse en delen van de middenklasse worden geconfronteerd, niet worden opgelost, zelfs niet als een Democraat in 2028 het presidentschap wint. Steeds meer mensen in de VS zien ook in dat het fundamentele probleem het kapitalisme zelf is. Door te breken met de Democraten, een partij die sinds haar oprichting pro-kapitalistisch is geweest, zouden DSA-leden een centrale rol kunnen spelen bij het samenbrengen van tegenstanders van beide gevestigde partijen en van degenen die naar het socialisme kijken, en zo een sterke basis leggen voor een georganiseerde socialistische arbeidersbeweging die kan werken aan een fundamentele verandering van de samenleving.
Daarom hebben het CWI en onze gelijkgestemden in de VS, de Independent Socialist Group, bij de tussentijdse verkiezingen onafhankelijke kandidaten gesteund die opkwamen voor de belangen van de arbeidersklasse. Deze kandidaten behaalden weliswaar een beperkt aantal stemmen, maar hun resultaat was geloofwaardig. Wij zijn het eens met de DSA van Rhode Island, waarvan de kandidaat, Kubicek, zich als ‘onafhankelijke socialist’ tegen de Democraten kandidaat stelde, 23% van de stemmen behaalde in een kiesdistrict voor het Huis van Afgevaardigden van de staat, en in de verklaring van de DSA-afdeling na de verkiezingen zei: “De strijd voor een arbeiderspartij gaat door.“ Andrea James, een linkse onafhankelijke, behaalde eveneens 85.000 stemmen in de staat Massachusetts tegen de Democratische machinerie: 3,3%. Dit vormt een basis waarop verdere steun kan worden opgebouwd door campagne te voeren en mee te doen aan toekomstige verkiezingen.
Deze campagnes kunnen stappen zijn in de strijd voor een massale arbeiderspartij, een partij die steun opbouwt binnen de potentieel machtige vakbonden – iets wat in de hele Verenigde Staten nodig is – en die de belangen van arbeiders en jongeren kan organiseren en verdedigen, onafhankelijk van de partij van het grootkapitaal.
De tussentijdse verkiezingen waren duidelijk een afwijzing van en een uiting van woede tegen het Trumpisme en MAGA, maar slechts een gedeeltelijke. Woede kwam ook tot uiting in de massabeweging in Minnesota tegen ICE eerder dit jaar en in enkele grote stakingen. Terwijl de resultaten binnenkwamen, bereidden verpleegkundigen in Boston zich voor op een staking voor onbepaalde tijd. Socialistische ideeën en tradities worden ook enthousiast omarmd door een nieuwe generatie. De enige uitweg uit de nachtmerrie van de hoge kosten van levensonderhoud is een socialistische transformatie onder leiding van de arbeidersklasse, waarbij rijkdom, hulpbronnen en technologie in publiek bezit worden gebracht om democratisch te worden gepland, zowel nationaal als internationaal, ten behoeve van de behoeften van iedereen.