Tientallen jaren van neoliberaal beleid ten koste van de bevolking, stijgende prijzen en herbewapening hebben in heel Europa een explosieve mix gecreëerd. Nu ontstaan er massale protesten, waarmee een nieuw hoofdstuk in de geschiedenisboeken wordt geopend.

De jaren 2020 waren nu al het meest turbulente decennium sinds lange tijd. Om de één à twee jaar vond er een omwenteling plaats die de internationale verhoudingen ingrijpend veranderde: in 2020 de coronapandemie, in 2022 de oorlog in Oekraïne, in 2023 7 oktober en het begin van de massamoord op de Palestijnen, in 2024 de herverkiezing van Donald Trump. Nu zou er een nieuwe omwenteling van de situatie op komst kunnen zijn. Maar deze keer wordt die niet aangedreven door de inherente instabiliteit en het crisisgevoelige karakter van het kapitalisme of de wreedheid van zijn voorstanders; ze krijgt veeleer het karakter van massabewegingen van onderaf. Jongeren en arbeiders gaan in talrijke landen de straat op, leggen scholen, universiteiten en bedrijven plat en inspireren elkaar. Een enorme golf rolt over Europa en toont de potentiële kracht van de arbeidersklasse en de jeugd.

Een volledig overzicht van alle internationale protesten en stakingen is hier niet mogelijk. In het kader (hieronder) staan belangrijke ontwikkelingen vermeld.

Decennia van neoliberaal beleid

Al decennia lang voeren regeringen in heel Europa een neoliberaal beleid met bezuinigingen op sociale voorzieningen, privatisering en de afbraak van openbare infrastructuur (scholen, ziekenhuizen, openbaar vervoer, enz.), in een poging om tegenstellingen, conflicten en crises binnen de rivaliserende kapitalistische staten op te lossen. Als gevolg daarvan zijn veel goedbetaalde banen vervangen door onzeker werk.

Terwijl de staat bezuinigde ten koste van de grote massa van de bevolking, werd de herbewapening in een stroomversnelling gebracht. Grote bedrijven werden gesubsidieerd zodat ze nog hogere winsten konden maken, terwijl de rijken en superrijken nog rijker werden. Dit alles in een tijd waarin, in een aantal landen waaronder de VS, de reële lonen stagneerden of zelfs daalden.

Maar de hoge winsten worden nauwelijks geïnvesteerd in de „reële economie“. Naast privatisering vloeit een groot deel naar speculatie. Een gevolg hiervan is de groei van speculatieve zeepbellen – zoals die rond AI – die vroeg of laat kunnen barsten, met verwoestende gevolgen voor de „reële economie“. Anderzijds maakt vastgoedspeculatie zowel huurprijzen als het kopen van een eigen woning steeds onbetaalbaarder. De agressieoorlog van de VS en Israël tegen Iran vanaf 28 februari gaf de inflatie ook een nieuwe impuls.

Deze economische en politieke ontwikkelingen vormden de basis voor de sociale explosie die zich voor onze ogen in heel Europa ontvouwt. En dit blijft niet beperkt tot Europa: de massabeweging in Bolivia in mei en juni kwam voort uit dezelfde oorzaken, die ook als achtergrond dienden voor andere bewegingen, zoals de ‘Kakkerlakken’-beweging in India.]

“Tussen de obligatiemarkt en de barricades”?

Een van de factoren die de crisis aanwakkeren, is de stijgende trend in de rentetarieven. Centrale banken – zoals de ECB en de Amerikaanse Federal Reserve – hebben dit jaar voor het eerst sinds lange tijd de rente verhoogd. Bovendien stijgen ook de zogenaamde langetermijnrentes op schuldpapier – de rendementen op staatsobligaties en soortgelijke effecten. Zo bereikten Duitse staatsobligaties hun hoogste rendement sinds 2011, en Amerikaanse staatsobligaties sinds 2002. Dit weerspiegelt zowel de stijgende inflatie als de groeiende bezorgdheid onder speculanten over de omvang van de staatsschuld.

Omgekeerd maakt dit het voor regeringen moeilijker om via met schulden gefinancierde uitgaven tegemoet te komen aan de eisen van protestbewegingen. Dit geldt met name voor Frankrijk, waar de staatsschuld ongeveer 120% van het bruto binnenlands product bedraagt – het dubbele van het niveau dat volgens de Maastricht-criteria is toegestaan. De Britse Financial Times beschrijft Frankrijk als een land dat „klem zit tussen de obligatiemarkten en de barricades“. Dit wijst erop dat het conflict waarschijnlijk verder zal escaleren – en niet alleen in Frankrijk. Wanneer hun macht echter acuut wordt bedreigd, zijn heersers altijd bereid concessies te doen en tijdelijk af te zien van winsten.]

Op 11 november vond in Spanje een indrukwekkende algemene staking plaats, die vooral gericht was tegen de rampzalige situatie op de woningmarkt. Het was de eerste staking van deze omvang in 14 jaar en op grotere schaal dan de vorige. De opkomst bij de staking was zo groot dat, als gevolg van de verminderde productie om 10.00 uur, het elektriciteitsverbruik 12,9 procent lager lag dan op een normale werkdag. Ondanks de stortregens gingen meer dan vier miljoen mensen de straat op, waarvan 700.000 alleen al in Madrid. De volgende dag keurde het Spaanse overgangsparlement maatregelen goed die onder andere bedoeld waren om bescherming te bieden tegen uitzettingen en om de macht van roofvogel-fondsen (vastgoedfondsen) in te perken. Hoewel er verdergaande maatregelen nodig zijn, toont dit aan dat massale strijd een verschil kan maken. Natuurlijk hield deze concessie ook verband met de verkiezingen van 29 november. En het is opvallend dat de meeste aangenomen maatregelen de staat geen geld kosten.

Geweld?

De kapitalistische media en politici proberen de beweging te verzwakken door plunderingen en geweld te overdrijven. Dit druipt van de hypocrisie, gezien het politiegeweld tegen de protesten in veel landen, om nog maar te zwijgen van het geweld in imperialistische oorlogen, enzovoort. De massa van mensen demonstreert vastberaden, maar vreedzaam. We weten ook niet welk deel van het geweld in bijvoorbeeld Frankrijk te wijten is aan politieprovocateurs of fascisten die de beweging hebben geïnfiltreerd of aangevallen.

De arbeidersbeweging verwerpt zinloos geweld en plunderingen als strijdmiddel. Haar eerste taak is een leiderschap te bieden dat duidelijk maakt dat zij niet alleen een beperkt protest wil om ‘stoom af te blazen’, maar de beweging naar succes wil leiden en daartoe een gezamenlijke, vastberaden massastrijd organiseert. Met begrip voor de boze, gefrustreerde stemming bij sommigen moet de arbeidersbeweging collectief, niet individueel, laten zien hoe teruggevochten moet worden.

In het licht van politiegeweld en de dreiging die uitgaat van fascisten – zoals bijvoorbeeld te zien was op verschillende plaatsen in Frankrijk en, in Duitsland, tijdens de ‘Gen Z regelt’-protesten in Karlsruhe op 31 oktober – kan ook de vraag rijzen naar zelfbescherming door de beweging zelf; een dergelijk mechanisme zou op zijn beurt zinloze gewelddaden kunnen aanpakken en tegengaan die geen uitweg bieden.

Racistische opruiing

De overdrijving van geweld gaat vaak gepaard met racistische opruiing tegen vermeende migranten die geweld zouden plegen. De racistische aanslag op 23 oktober in Trappes bij Parijs, waarbij de dader opzettelijk op zwarte mensen en moslims schoot, waarbij één persoon omkwam en verscheidene gewond raakten, was hier een gevolg van. Daarna ging de anti-migrant-hetze in de Duitse media door en werd deze versterkt door de Duitse minister van Binnenlandse Zaken, die ten onrechte beweerde dat „gewelddadige linkse groeperingen en migrant-hooligans“ de protesten van 31 oktober hadden gekaapt.

Omwentelende verkiezingen

In Servië heeft de beweging die begon met het instorten van het dak van het treinstation in Novi Sad na twee jaar geleid tot de verkiezing van de ‘Studentenlijst’. Het wegstemmen van Vu?i? is een reden tot vreugde. De Studentenlijst heeft veel positieve programma-eisen, waaronder hogere lonen, een beter stakingsrecht, een verbod op de privatisering van water en een stop op verdere privatiseringen van openbaar bezit. De samenstelling van de kandidatenlijst bevat echter ook pro-kapitalisten. Aangezien de uitvoering van deze eisen op weerstand zal stuiten bij investeerders en kapitaalbezitters en de alliantie op de proef zal stellen, bestaat het gevaar dat verzet vanuit de Lijst zelf de eisen van de beweging blokkeert.

De beweging moet in ieder geval bereid zijn druk uit te oefenen op de nieuwe regering. Daartoe zou het goed zijn als de binnen de beweging gecreëerde structuren (districtscomités, enz.) actief blijven. In Servië is het protest vooral gericht tegen de corruptie van regeringen. Dit brengt het gevaar met zich mee dat men louter streeft naar het beëindigen van corruptie in de hoop op een ‘eerlijk’ systeem, terwijl het winstsysteem zelf corruptie in de hand werkt. Daarom moeten socialisten uitleggen dat het kapitalisme niet bestaat zonder corruptie, in welke vorm dan ook, en dat er met dit systeem moet worden gebroken.

Hoewel de opkomst bij verkiezingen in veel landen is gedaald, vooral in arbeiderswijken, nemen er momenteel nog steeds meer mensen deel aan verkiezingen dan aan de grootste demonstraties. Daarom is het, naast de escalatie van protesten en stakingen, ook noodzakelijk om zowel bij verkiezingen als in de samenleving een socialistisch politiek alternatief op te bouwen of te versterken.

Ondanks de massale protesten dreigt er op 29 november in Spanje een regering van de rechtse PP te ontstaan, met deelname of steun van de nog rechtse Vox, vanwege het fundamenteel pro-kapitalistische beleid van de regerende sociaaldemocraten.

In april 2027 worden in Frankrijk presidentsverkiezingen gehouden. In de peilingen ligt Marine Le Pen, de kandidaat van de rechtse Rassemblement National, duidelijk op kop. Het kamp van de gevestigde partijen is versnipperd. Jean-Luc Mélenchon, de kandidaat van de linkse beweging La France Insoumise, begint de laatste tijd terrein te winnen.

Op dit moment lijkt het erop dat de Franse verkiezingen uitlopen op een tweede ronde tussen Le Pen en Mélenchon. Tegen de achtergrond van de huidige massabeweging zal de polarisatie waarschijnlijk toenemen. De propaganda van Macron en de burgerlijke media tegen de beweging is in feite electorale steun voor de ‘law-and-order’-kandidaat Le Pen, naar wie zij angstige kiezers drijft. Als Mélenchon er niet in slaagt om kiezers in grotere getale bij Le Pen weg te halen, met name degenen die zich aangetrokken voelen tot de sociale elementen in haar populistische beleid, zal zij de verkiezingen winnen. Maar dit is geen uitgemaakte zaak, zeker niet als La France Insoumise zich verder ontwikkelt tot een democratisch georganiseerde partij waarin de arbeidersklasse haar eigen stem kan vinden binnen de huidige beweging. De Franse verkiezingen zullen geen einde maken aan de onrust. Een regering onder leiding van Le Pen zou het land zelf verder polariseren en onvermijdelijk leiden tot een stormachtige periode, vooral als Le Pen bezuinigingen probeert door te voeren. De combinatie van de huidige massabeweging en de aanstaande gepolariseerde verkiezingen maakt Frankrijk momenteel tot een sleutelland voor de verdere ontwikkeling van Europa en daarbuiten, vooral als er een voorbeeld wordt gesteld over hoe het populisme en extreemrechts kunnen worden ondermijnd en verslagen.

Het verzet naar een hoger niveau tillen

Begin november kwam de eerste oproep tot internationale protesten van diverse vakbonden en huurdersorganisaties uit zeven landen voor 20-22 november. Deze datum is al door een coalitie van jongerenorganisaties gekozen als actiedag en protestdag rond de slogan „Vecht voor onze toekomst, niet voor hun oorlogen“.

De recente stakingen in Frankrijk, Spanje en Portugal hebben bij velen de verbeelding geprikkeld. Er moeten eisen worden gesteld voor een Europese stakings- en protestdag in de eerste maanden van 2027 tegen bezuinigingen en herbewapening. Als op 20 november internationale jongerenstakingen en -protesten mogelijk zijn, dan zouden de vakbonden met hun apparaten en middelen ook gecoördineerde stakingen van werknemers in heel Europa moeten kunnen organiseren.

De meeste vakbondsleiders ontberen echter duidelijk de wil om dit te doen; hiervoor is organisatie nodig, zowel binnen de vakbonden als van onderaf. Er is een serieuze mobilisatie nodig, op nationaal niveau met stakingscomités, werkvergaderingen (evenals school- en universiteitsvergaderingen), het opzetten van netwerken tussen bedrijven onderling en met scholen en universiteiten tot op nationaal niveau, plus activiteiten binnen gemeenschappen. Ook internationaal zouden strijdende arbeiders moeten netwerken. Deze netwerken zouden niet alleen strijdacties kunnen organiseren, maar ook kunnen discussiëren en voorstellen doen voor een verdere intensivering van de protesten – in de richting van meerdaagse en, afhankelijk van de stand van de beweging, zelfs onbepaalde algemene stakingen en de opbouw van een democratisch georganiseerde massabeweging als alternatief voor pro-kapitalistische regeringen: arbeidersregeringen.

Helaas zullen dergelijke stappen niet spontaan worden gezet. Ze vereisen een duidelijk programma en plan, iets wat socialistische massapartijen van arbeiders kunnen helpen opstellen en vervolgens, in dialoog met de massa’s, brede steun kunnen opbouwen voor dergelijke strijdmaatregelen.

Dit zal niet van de ene op de andere dag lukken. En massabewegingen kunnen niet gedurende een langere periode op hetzelfde niveau blijven. Ofwel groeien ze, ofwel gaan ze weer achteruit en leggen ze zich neer bij kleine concessies die onder het kapitalisme slechts tijdelijk zijn. Op middellange termijn is ook intimidatie en demoralisatie door repressieve maatregelen mogelijk. Het resultaat kan een periode van teleurstelling en frustratie zijn.

Waarschijnlijk zal er een reeks van nog meer golven van massaprotesten nodig zijn, waarin de deelnemers ervaring opdoen met de strijd, vertrouwen krijgen in hun eigen kracht en de illusie verliezen dat hun doelen binnen het kader van het kapitalisme kunnen worden verwezenlijkt. Maar in dergelijke strijd zal de bereidheid om te vechten voor een socialistische samenleving groeien, en daarmee ook socialistische arbeiderspartijen en uiteindelijk revolutionaire massapartijen die het kapitalisme kunnen overwinnen.

Vorige

Internationale jongerenstaking – 20 november